Prim alan işçinin fazla mesai ücreti

Prim ve fazla mesai kavramları birbirinden farklı olsa da uygulamada çoğu zaman iç içer girer. Bunun sonucunda ise özellikle prim sistemiyle çalışan işçilerin fazla mesai ücreti alıp alamayacağı tartışma konusu olabilir. O halde, prim alan işçi fazla mesai ücreti alabilir mi?

Prim nedir?

Çalışma hayatında prim; koyulan bir hedefi gerçekleştirilen işçiye, bu hedefe varmanın ödülü olarak verilen parayı ifade eder.

Prim bazen satış başına ve bazen satış toplamına göre belirlenirken, yapılan yol kilometresine ya da elden edilen başarıya göre de belirlenebilir.

Primin şartlarından bağımsız olarak tüm prim sistemlerinin ortak özelliği, çalışanın aylık hak ettiği maaşından ve diğer ödemelerinden başka bir ödeme daha hak etmiş olmasıdır.

Fazla mesai nedir?

Fazla mesai ya da İş Kanunu’ndaki doğru kullanımıyla fazla çalışma, tamamen işçinin çalışma süresine göre ortaya çıkan bir haktır.

Buna göre; bir işçinin haftalık çalışma süresi 45 saati aştığı anda, 45 saatin üzerindeki bu çalışmalar artık fazla mesai olarak kabul edilecektir.

Fazla mesai ispatı nasıl olur?

Bu yazıya da göz atmak ister misiniz?

Fazla mesainin aylık ya da günlük değil de haftalık hesaplanması gerektiğini daha önceki yazılarımızda açıklamıştık:

https://iscidunyasi.com/fazla-mesai-aylik-hesaplanabilir-mi/

 

Prim alan işçi fazla mesai ücreti hak eder mi?

Prim ile fazla mesainin birbirinden tamamen bağımsız kavramlar olduğunu yukarıda izah etmemize rağmen, neden böyle bir soru sorduğumuzu merak edebilirsiniz.

Bunun nedeni, uygulamada çok sık rastlanan bir yanlış uygulama neticesinde prim alan işçinin fazla mesai ücreti hak edemeyeceğine inanılıyor olmasıdır.

Bu inanışa göre işçinin aldığı primler, onun fazla mesaisini de kapsar ve bu nedenle prim alan işçiye bir de fazla mesai ücreti ödenmesi gerekmez.

Prim alan işçinin fazla mesaisi nasıl hesaplanır?

Prim ile fazla mesai farklı değerlendirilmeli

İşçinin fazla mesai hesabının tamamen çalışma süresiyle ilgili olduğunu söylemiştik. Böyle olunca, işçi ister prim alsın ister almasın, haftalık 45 saatin üzerinde çalıştığında fazla mesai ücretine hak kazanacaktır.

Örneğin 2020 Eylül ayında maaşının dışında 2.000 TL prim alan bir çalışan, bir de her hafta 50 saat çalışmışsa, elbette haftalık 5 saatlik fazla mesai hakkı dikkate alınmalıdır.

Fazla mesai ücreti ne kadar?

Fazla mesai ücreti, işçinin bir saatlik ücretinin %50 artırımlı halidir. Yani işçinin örneğin aylık ücreti 2.700 TL ise, bu işçinin bir saatlik ücreti 2.700/225=12 TL olacaktır. (Hesaplamanın nasıl yapıldığını şu yazımızda bulabilirsiniz: https://iscidunyasi.com/iscinin-bir-saatlik-ucreti-nasil-hesaplanir/)

Bu durumda örneğin 46 saat haftalık çalışması olan bir işçi, maaşı dışında bir de ekstradan 12 liranın %50 artırımlısı olan 18 TL fazla mesai ücreti almaya hak kazanacaktır.

prim alacağı mesaiden mahsup edilir mi?

Prim alan işçinin fazla mesai ücreti %150 olmaz

Yargıtay’a göre prim alan bir işçinin fazla mesai ücreti hesaplanırken, yukarıdaki gibi %150’lik rakam yerine, sadece %50’lik kısım dikkate alınmalıdır.

Çünkü işçinin fiili çalışmasının karşılığı zaten prim olarak ödenmektedir ve bu nedenle bir daha fazla mesai ücreti içinde ödenmesine gerek olmaz.

Fazla mesai tamamen çalışma süresiyle ilgili olduğundan, primle ilişkilendirilmesi de mümkün olmadığından, fazla mesainin %50’lik kısmının ödenmesi yeterli olur.

Yukarıdaki örnekte eğer işçi bir de prim almış olsaydı, fazla mesai karşılığında 18 TL değil de sadece 6 TL alacaktır.

Fazla mesai ve prim ile ilgili Yargıtay kararları

Buraya kadar aktarılan bilgilerin daha iyi anlaşılması için aşağıdaki Yargıtay kararları çok yararlı olacaktır:

“… Somut uyuşmazlıkta satış- pazarlama şefi olarak çalışan ve ücret dışında prim alan, işçiye ödenen prim alacağının yaptığı fazla mesai ücretinden mahsup edilip edilmeyeceği noktası tartışma konusudur.

Prim, çalışanı özendirici ve ödüllendirici bir ücret ödemesi olup işverence işçiye garanti edilmiş bir temel ücretin üzerine belirli bir usule bağlı olarak ödenen ek bir ücrettir. İşverenin istek ve değerlendirmesine bağlı olabileceği gibi, sözleşme gereği olarak da verilebilir. Genel olarak pazarlamacılık sureti ile satışlarda çalışanların ücret yanında satış bedelinden belirli oranda prim (komisyon) aldıkları bilinen bir olgudur. Fazla mesai ise aksi belirtilmedikçe kural olarak 4857 sayılı İş Kanunu’na göre, kanunda yazılı şartlar çerçevesinde, haftalık 45 saati aşan çalışmalardır. İşçi fazla mesai yapsın yapmasın prim ödemesi var ise bu ek ücrete hak kazanır.

Mahkemece davacının imzaladığı hizmet sözleşmesi gereğince fazla çalışmaların aylık ücrete dahil olduğu konusunda yapılan değerlendirme yerinde ise de davacının fazla mesai yapması halinde ödenen primin fazla mesai ücretini karşıladığı gerekçesi isabetli değildir. Ancak bu şekilde çalışan işçi fazla mesai yaptıkça buna bağlı olarak prime de fazladan hak kazanacağından, bir anlamda yüzde usulü çalıştığının kabulü gerekecektir. Bu durumda ise davacının fazla mesai ücretinin sadece %50 zamlı kısmı ile hesaplanarak hüküm altına alınması gerekir. Bu durumda davacının prim aldığı aylar belirlenerek bu aylar için davacının fazla mesainin zamsız kısmını ödenen primlerle (harcırah ile) aldığı kabul edilmeli ve fazla mesainin sadece %50 zamlı kısmı hesaplanmalı, prim ödemesi yapılmayan diğer aylar ise fazla mesainin %150 zamlı kısmı hesaplanmalı ve hüküm altına alınmalıdır…” (9 Hukuk, 2015/20661 E. ve 2018/14491 K.).

“… Mahkemece, dosyaya ibraz edilen prim belgeleri ile ücret bordrolarına göre davacının çalışması karşılığı hak kazandığı prim ücretlerinin fazla çalışma ücretini miktar olarak geçtiği, prim ödemelerinin fazla çalışmayı karşıladığı cihetle davacının fazla çalışma ücretine hak kazanmadığı kabul edilmiştir. Dosya kapsamına göre, aylık sabit ücret+satış primi karşılığında çalıştığı anlaşılan davacının fazla mesai alacağı hesaplanırken primlerin fazla mesai ücreti alacağını karşıladığının kabulü doğru değildir. Burada fazla mesai alacağının hesaplanmasında yapılması gereken, aylık sabit ücret kısmının 1,5 çarpanı ile prim miktarının ise 0,5 çarpanı ile çarpılarak sonuca ulaşılmalıdır. Mahkemece, fazla mesai ücreti hesaplamasında açıklanan bu hususlara dikkat edilerek karar verilmesi gerekirken yazılı şekilde sonuca gidilmesi hatalı olup bozmayı gerektirmiştir…” (22 Hukuk, 2018/10764 E. ve 2018/18503 K.).

Prim alacağı ve fazla mesai ücreti

SONUÇ

Prim ödemesi ve fazla çalışma ücreti arasındaki ilişkide bilinmesi gereken ilk kural şudur: Prim ve fazla mesai farklı kavramlardır ve dolayısıyla birbirinden mahsup edilmesi mümkün değildir.

İşveren; prim alan işçisine, prim aldığı için fazla mesai ücreti vermemek hakkına sahip değildir. İşçi prim alsa da almasa da yapmış olduğu haftalık çalışma süresi dikkate alınmalı ve işçinin haftalık çalışma süresi 45 saati aşıyorsa, fazla mesai ücreti de ödenmelidir.

Fakat burada çok önemli bir ayrıntı vardır. Sebebini yukarıdaki Yargıtay kararlarında bulacağınız üzere; işçinin prim ödemesi aldığı aylarda, yapmış olduğu fazla mesai saatlerinin karşılığı %150 değil de %50 olarak ödenmelidir.

Ancak işçi o ay için prim almamışsa, bu defa fazla mesai ücreti ödemesi, olması gerektiği gibi yani %150 olarak yapılmalıdır.


İşçi Dünyası
Zeynel Abidin Özkale
İşçi Dünyası'nın editörü olan olan yazarın, İş ve Sosyal Güvenlik hukuku üzerine yazdığı diğer yazılarına buradan ulaşabilirsiniz.

Bir yorum yaz

E-posta hesabınız ve şehir bilgileriniz yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir.